Vai al contenuto

Latino/Aggettivi e pronomi indefiniti

Wikibooks, manuali e libri di testo liberi.
Indice del libro

I pronomi e gli aggettivi indefiniti si riferiscono a una persona o a una cosa in modo generico in rapporto alla qualità o alla quantità.
Essi possono essere distinti in:

  • indefiniti che significano "qualcuno, qualcosa, qualsiasi e simili";
  • indefiniti che significano "chiunque";
  • indefiniti che significano "nessuno, nessuna cosa, niente";
  • indefiniti che significano "tutto, tutti, ciascuno";
  • indefiniti che significano "altro, altri, la maggior parte";
  • uter e composti.

Indefiniti che significano "qualcuno, qualcosa, qualsiasi e simili"

[modifica | modifica sorgente]

"Qualcuno, qualcosa"

[modifica | modifica sorgente]

In latino esistono cinque pronomi e aggettivi con il significato di "qualcuno, qualcosa", e si possono mettere in ordine crescente di astrattezza.

  • Quidam, che significa "qualcuno, qualcosa, un certo", persona o cosa esistente ma che per qualche motivo non si vuole o non si può nominare (non ha per forza senso dispregiativo).

Il pronome è quidam, quiddam, l'aggettivo è quidam, quaedam, quoddam.


Declinazione del pronome quidam, quaedam, quiddam

  Singolare Plurale
  Maschile Femminile Neutro Maschile Femminile Neutro
Nominativo quīdam quaedam quiddam quīdam quaedam quaedam
Genitivo cuiusdam cuiusdam cuiusdam quōrundam quārundam quōrundam
Dativo cuidam cuidam cuidam quibusdam quibusdam quibusdam
Accusativo quendam quandam quiddam quōsdam quāsdam quaedam
Ablativo quōdam quādam quōdam quibusdam quibusdam quibusdam


Declinazione dell'aggettivo quīdam, quaedam, quoddam

  Singolare Plurale
  Maschile Femminile Neutro Maschile Femminile Neutro
Nominativo quīdam quaedam quoddam quīdam quaedam quaedam
Genitivo cuiusdam cuiusdam cuiusdam quōrundam quārundam quōrundam
Dativo cuidam cuidam cuidam quibusdam quibusdam quibusdam
Accusativo quendam quandam quoddam quōsdam quāsdam quaedam
Ablativo quōdam quādam quōdam quibusdam quibusdam quibusdam


  • Aliquis, che significa "qualcuno, qualcosa", persona o cosa esistente ma non precisamente identificabile.

Il pronome è aliquis, aliquid, l'aggettivo è aliquī, aliqua, aliquod.


Declinazione del pronome aliquis, aliquid

  Singolare Plurale
  Maschile / Femminile Neutro Maschile / Femminile Neutro
Nominativo aliquis aliquid aliquī aliqua
Genitivo alicuius alicuius reī aliquōrum aliquārum rērum
Dativo alicui alicui reī aliquibus aliquibus rēbus
Accusativo aliquem aliquid aliquōs aliqua
Ablativo aliquō aliquā rē aliquibus aliquibus rēbus


Declinazione dell'aggettivo aliqui, aliqua, aliquod

  Singolare Plurale
  Maschile Femminile Neutro Maschile Femminile Neutro
Nominativo aliquī aliqua aliquod aliquī aliquae aliqua
Genitivo alicuius alicuius alicuius aliquōrum aliquārum aliquōrum
Dativo alicui alicui alicui aliquibus aliquibus aliquibus
Accusativo aliquem aliquam aliquod aliquōs aliquās aliqua
Ablativo aliquō aliquā aliquō aliquibus aliquibus aliquibus


  • Quis, che significa "qualcuno", persona o cosa supposta. Il suo uso principale è dopo le congiunzioni , nisi (nel periodo ipotetico di 2º tipo), , nōnne, num, ut (famosa è la regola scolastica secondo cui in presenza di queste particelle "aliquis perde le ali").

Il pronome è quis, quid, l'aggettivo è quī, quae, quod (il nominativo femminile singolare può essere anche qua).


Declinazione del pronome quis, quid

  Singolare Plurale
  Maschile / Femminile Neutro Maschile / Femminile Neutro
Nominativo quis quid quī quae
Genitivo cuius cuius reī quōrum quārum rērum
Dativo cui cui reī quibus quibus rēbus
Accusativo quem quid quōs quae
Ablativo quō quā rē quibus quibus rēbus


Declinazione dell'aggettivo quī, quae, quod

  Singolare Plurale
  Maschile Femminile Neutro Maschile Femminile Neutro
Nominativo quī quae quod quī quae quae
Genitivo cuius cuius cuius quōrum quārum quōrum
Dativo cui cui cui quibus quibus quibus
Accusativo quem quam quod quōs quās quae
Ablativo quō quā quō quibus quibus quibus
  • Quīdam, quaedam, quiddam, indica una persona o cosa esistenza e individuabile di cui non ci interessa l'identità.
  • Quispiam, che significa "qualcuno, qualcosa", ha un uso molto limitato si usa in frasi negative e positive, ed ha un significato molto indefinito: classico è l'uso in unione con fortasse.

Il pronome è quispiam, quidpiam, l'aggettivo è quispiam, quaepiam, quodpiam.


Declinazione del pronome quispiam, quidpiam

  Singolare Plurale
  Maschile / Femminile Neutro Maschile / Femminile Neutro
Nominativo quispiam quidpiam quipiam quaepiam
Genitivo cuiuspiam cuiuspiam reī quōrumpiam quārumpiam rērum
Dativo cuipiam cuipiam reī quibuspiam quibuspiam rēbus
Accusativo quempiam quidpiam quōspiam quaepiam
Ablativo quōpiam quāpiam rē quibuspiam quibuspiam rēbus

Declinazione dell'aggettivo quispiam, quaepiam, quodpiam

  Singolare Plurale
  Maschile Femminile Neutro Maschile Femminile Neutro
Nominativo quispiam quaepiam quodpiam quīpiam quaepiam quaepiam
Genitivo cuiuspiam cuiuspiam cuiuspiam quōrumpiam quārumpiam quōrumpiam
Dativo cuipiam cuipiam cuipiam quibuspiam quibuspiam quibuspiam
Accusativo quempiam quampiam quodpiam quōspiam quāspiam quaepiam
Ablativo quōpiam quāpiam quōpiam quibuspiam quibuspiam quibuspiam
  • Quisquam, che significa "qualcuno, qualcosa, alcuni, alcune", e si usa in frasi negative (ad esempio, per dire "e nessuno" non si dice "et nemō", ma "nec quisquam"; per dire "affinché nessuno" non si dice "ut nemō", ma "nē quis" o "nē quisquam"). In frasi negative, però, si può trovare anche aliquis (e aliquī) con il valore di "un qualche, qualcuno o qualcosa di qualche entità, di qualche rilevanza".

Il pronome è quisquam, quidquam (il nominativo-accusativo neutro singolare ha anche la forma quicquam), l'aggettivo è ūllus, ūlla, ūllum (per il quale vedi gli aggettivi pronominali).


Declinazione del pronome quisquam, quidquam

  Singolare Plurale
  Maschile / Femminile Neutro Maschile / Femminile Neutro
Nominativo quisquam quidquam quīquam quaequam
Genitivo cuiusquam ūllīus reī quōrumquam ūllārum rērum
Dativo cuiquam ūllī reī quibusquam ūllīs rēus
Accusativo quemquam quidquam quōsquam quaequam
Ablativo quōquam ūllā rē quibusquam ūllīs rēbus


Declinazione dell'aggettivo ūllus, ūlla, ūllum

  Singolare Plurale
  Maschile Femminile Neutro Maschile Femminile Neutro
Nominativo ūllus ūlla ullum ūllī ūllae ūlla
Genitivo ūllīus ūllīus ūllīus ūllōrum ūllārum ūllōrum
Dativo ūllī ūllī ūllī ūllīs ūllīs ūllīs
Accusativo ūllum ūllam ūllum ūllōs ūllās ūlla
Ablativo ūllō ūllā ūllō ūllīs ūllīs ūllīs

Indefiniti che significano "chiunque"

[modifica | modifica sorgente]

All'italiano "chiunque" possono corrispondere sia gli indefiniti quīvīs e quīlĭbet sia i relativi-indefiniti quicumque e quisquis.


  • Quīvīs, quaevīs, quidvīs (aggettivo quīvīs, quaevīs, quodvīs) e quīlĭbet, quaelĭbet, quidlĭbet (aggettivo quīlĭbet, quaelĭbet, quodlĭbet) significano entrambi "chiunque". Sono formati da quis, quae, quod, che si declina normalmente, e da un suffisso di origine verbale (volo "volere", libet è forma di un verbo impersonale).


  • Quīcumque, quisquis (vedi sopra).

Indefiniti che significano "nessuno, nessuna cosa, niente"

[modifica | modifica sorgente]

Sono quattro:

  • nēmō, pronome maschile, usato anche in sostituzione di femminili ("nessuno");
  • nihil, pronome neutro ("niente");
  • nūllus, aggettivo ("nessuno, nessuna cosa");
  • neuter, pronome e aggettivo ("nessuno dei due, nessuna delle due cose").


Nemo
Nominativo nēmō
Genitivo nūllīus / nēmĭnis
Dativo nēmĭnī
Accusativo nēmĭnem
Ablativo nūllō / nēmĭne
Nihil
Nominativo nihil
Genitivo nūllīus reī
Dativo nūllī reī
Accusativo nihil
Ablativo nūllā rē
Nūllus, nūlla, nūllum
  Singolare Plurale
  Maschile Femminile Neutro Maschile Femminile Neutro
Nominativo nūllus nūlla nūllum nūllī nūllae nūlla
Genitivo nūllīus nūllīus nūllīus nūllōrum nūllārum nūllōrum
Dativo nūllī nūllī nūllī nūllīs nūllīs nūllīs
Accusativo nūllum nūllam nūllum nūllōs nūllās nūlla
Ablativo nūllō nūllā nūllō nūllīs nūllīs nūllīs
Neuter, neutra, neutrum
  Singolare Plurale
  Maschile Femminile Neutro Maschile Femminile Neutro
Nominativo neuter neutra neutrum neutrī neutrae neutra
Genitivo neutrīus neutrīus neutrīus neutrōrum neutrārum neutrōrum
Dativo neutrī neutrī neutrī neutrīs neutrīs neutrīs
Accusativo neutrum neutram neutrum neutrōs neutrās neutra
Ablativo neutrō neutrā neutrō neutrīs neutrīs neutrīs

Indefiniti che significano "tutto, tutti, ciascuno"

[modifica | modifica sorgente]

Indefiniti che significano "altro, altri, la maggior parte"

[modifica | modifica sorgente]

Uter e composti

[modifica | modifica sorgente]

Il pronome e aggettivo indefinito uter significa "l'uno o l'altro", "uno dei due" (ma anche "sia l'uno che l'altro"), ed è caratterizzato dal suffisso -ter, residuo dell'antico duale indoeuropeo (il suffisso è presente anche, per esempio, in alter e dexter).

Decliniamo qui l'aggettivo (il pronome ha identica declinazione, fatti salvi i casi obliqui del genere neutro, ai quali è necessario sostituire l'aggettivo femminile concordato coi casi obliqui del nome res: utrīus reī ecc.)

  Singolare Plurale
  Maschile Femminile Neutro Maschile Femminile Neutro
Nominativo uter utra utrum utrī utrae utra
Genitivo utrīus utrīus utrīus utrōrum utrārum utrōrum
Dativo utrī utrī utrī utrīs utrīs utrīs
Accusativo utrum utram utrum utrōs utrās utra
Ablativo utrō utrā utrō utrīs utrīs utrīs

I composti di uter sono:

  • uterque, utrăque, utrumque ("l'uno e l'altro", "entrambi");
  • utervīs, utrăvīs, utrumvīs ("uno qualsiasi dei due");
  • uterlĭbet, utralĭbet, utrumlĭbet ("uno qualsiasi dei due");
  • utercumque, utrăcumque, utrumcumque ("uno qualsiasi dei due", "qualcuno dei due");
  • neuter, neutra, neutrum ("nessuno dei due"), per il quale vedi sopra.

Essi si declinano come uter.

Sia uter che i composti si comportano come normali aggettivi, concordando in genere, numero e caso con il nome cui si riferiscono . Da notare, però, che il sostantivo, e di conseguenza l'aggettivo uter, si pongono al singolare ("entrambe le ragazze", utraque puella). Il plurale di uter e composti si usa in concordanza (quando è aggettivo) o in sostituzione (quando è pronome) di un plūrāle tantum o di un nome il cui plurale ha significato diverso dal singolare.

Ovviamente, davanti ad un pronome, uter e composti assumono valore di pronome, e regge il genitivo partitivo del pronome dipendente ("l'uno o l'altro di noi", uter nostrum; "tutti e due voi", uterque vestrum).